Η Ασία και η Δύση

Frankfurter Allgemeine Zeitung

Πολιτική

Kυριακή, 04 Οκτωβρίου 2015

Η Ασία και η Δύση

‘‘Ο Εθνικοσοσιαλισμός υπήρξε ο δίδυμος αδελφός του Ιμπεριαλισμού’’

O Iνδός δοκιμιογράφος, κριτικός λογοτεχνίας και συγγραφέας Pankaj Mishra μιλά για την άνοδο της Ασίας, το αίσθημα ανωτερότητας της Ευρώπης και την εξιδανίκευση του παρελθόντος.

Καθώς οι Ασιάτες στοχάζονται τα της Δύσεως, ποια ιστορικά γεγονότα θεωρείται ότι αποτελούν πια συλλογική μνήμη καθορίζοντας τη δυτική εικόνα;

Yπάρχει μια σχέση μεταξύ τμημάτων της Ασίας και μερικών κρατών της Δύσης, η οποία έχει σφραγιστεί μέσω του ιμπεριαλισμού.

Ανακαλεί κάποιος αμέσως και επί παραδείγματι, τις παραστάσεις της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου με τις αποικίες τους. Υπάρχουν όμως και οι Ηνωμένες Πολιτείες με την στρατιωτική τους παρουσία σε μεγάλα τμήματα της Ασίας

Πρόκειται για πραγματικότητες στις οποίες οι Ασιάτες ανατρέχουν ξανά και ξανά παρακινούμενοι από τις εθνικές ελίτ, τους πολιτικούς, τα ΜΜΕ και την υπάρχουσα ιστοριογραφία. Η επαναλαμβανόμενη θύμηση εκείνων των δεινών εις τα οποία η τελευταία βρίσκεται προσδεδεμένη, η θύμηση της εκμετάλλευσης και της ταπείνωσης συνιστούν μέσα υψηλούς αξίας χρήσης όσον αφορά στην ίδια νομιμοποίηση των ασιατικών ελίτ διευκολύνοντας την κατασκευή εθνικού αφηγήματος από την εγχώρια αστική τάξη. Και επειδή αυτές οι μνήμες συνήθως δεν καθορίζουν την καθημερινή ζωή των Ασιατών, συντηρούνται με τεχνητά μέσα.

Η μορφή του ιμπεριαλισμού της οποίας διετέλεσε μάρτυρας ο κόσμος κατά τους περασμένους αιώνες φαντάζει παρωχημένη. Έχει εκπνεύσει η ιδέα του ιμπεριαλισμού, τείνει να εξαφανιστεί εντελώς;

Όχι. Αν ανατρέξουμε ακόμη πιο πίσω, πέρα των δύο τελευταίων αιώνων, αντικρύζουμε μια πολύ παλιά μορφή του καπιταλισμού, η οποία καλύπτει ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας.

Στο εμπρόσθιο μέρος της σκηνής ανεφάνησαν τάσεις εδαφικού επεκτατισμού ή εδαφικές διεκδικήσεις μιας άρχουσας οικογενείας. Παραδειγματικά θα μπορούσε να επικαλεστεί κανείς την Οθωμανική Αυτοκρατορία, την Μογγολική Αυτοκρατορία της Ινδίας ή Αυτοκρατορία των Μουγκάλ- αυτοκρατορική δύναμη στην ινδική υποήπειρο, από το 1526 έως το 1857, που κυβερνήθηκε ως ενιαία πολιτεία, οργανώθηκε ως ομοσπονδιακό κράτος με το πολίτευμα της απόλυτης Μοναρχίας-, και αν ήθελε κανείς να ανατρέξει στο απώτερο παρελθόν θα μπορούσε να επικαλεστεί την Περσική και την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Αυτό που συναντάμε αργότερα κατά τον 19ο αι. είναι ένας άλλος ιμπεριαλισμός.

Υπάρχουν εθνικά κράτη (κράτος-έθνος) που εισβάλλουν και καταλαμβάνουν ξένες χώρες για να δημιουργήσουν ένα προβάδισμα εν σχέσει με τα άλλα έθνη-κράτη που κάνουν το ίδιο. Οι πιο πρόσφατες μορφές του ιμπεριαλισμού δεν διαθέτουν εθνικά κέντρα. Πρόκειται για τον ιμπεριαλισμό του Κεφαλαίου. Βλέπουμε μια οικονομία, εντός της οποίας παραγωγή και κατανάλωση συνδέονται στενά, που εξακολουθεί να διεισδύει ακόμα και στις πιο απομακρυσμένες γωνιές του κόσμου.

Η ιδέα περί ανωτερότητας ορισμένων λαών, η εισβολή και η κατοχή εδαφών δύναται να παρατηρηθεί μακρόθεν όλης της ιστορίας της ανθρωπότητας. Ποια η ειδοποιός διαφορά του δυτικού ιμπεριαλισμού κατά τον 19ο και τον 20ο αιώνα;

Απλώς επρόκειτο για την ισχυρότερη μορφή ιμπεριαλισμού της ανθρώπινης ιστορίας έχοντας ως όχημα τη βιομηχανική και επιστημονική επανάσταση. Τα μέσα, τα οποία είχαν στη διάθεσή τους προς άλωση ολόκληρων κοινωνιών ήσαν ασύγκριτα. Οι Βρετανοί μπορούσαν για παράδειγμα, να μεταφέρουν εργάτες με όρους δουλείας από την Αφρικανική Ήπειρο προς την Καραϊβική ή από την Ινδία προς τον Ειρηνικό. Τέτοια κλίμακα μεγεθών πρώτη φορά έζησε ο κόσμος. Αυτός ο ιμπεριαλισμός ήταν σχεδιασμένος και προσανατολισμένος στη στόχευση κερδών, μη έχοντας μόνο την πρόθεση εδαφικής επέκτασης.

Μετά το τέλος του δυτικού ιμπεριαλισμού των εθνικών κρατών ήλθε η άνοδος μιας φασιστικής-ολοκληρωτικής ναζιστικής Γερμανίας. Yποδηλώνεται κατ’ αυτόν τον τρόπο η δυτικο-ιμπεριαλιστική νοοτροπία και η αποικιοκρατία ως μαία του χιτλερικού φαινομένου;

Οι Ινδοί αντιστασιακοί και ο πρώτος πρωθυπουργός της Ινδίας Jawaharlal Nehru -Τζαβαχαρλάλ Νεχρού ή ορθότερα Τζαβαχάρ-λαλ Νεχρού ο και επονομαζόμενος «Παντίτ» ήταν Ινδός πολιτικός, ηγέτης του κινήματος της ανεξαρτησίας που διετέλεσε πρώτος πρωθυπουργός της ανεξάρτητης Ινδίας (1947-1964) και ένας από τους ιδρυτές του Κινήματος των Αδεσμεύτων (1889-1964), πατέρας της Ίντιρα Γκάντι, βραβεύτηκε με το Μπχάρατ Ράτνα-ήταν της γνώμης ότι ο ναζισμός ανέκυψε ως δίδυμος αδελφός του δυτικού ιμπεριαλισμού και ειδικώτερα του βρετανικού. Αυτό μάλιστα σήμερα ακούγεται για πολλούς πολύ σκληρό, αλλά δεν παύει να αποτελεί μεγάλη αλήθεια. Ό,τι σχεδιαζόταν από τη Γερμανία και την Ιαπωνία του πρώιμου 20ου αι. πρέπει να το μετράμε με γνώμονα τη βρετανική ισχύ. Επεδίωκαν δηλαδή να ακολουθήσουν το δρόμο των Βρετανών, να μιμηθούν τον τρόπο τους και να εφαρμόσουν τις μεθόδους τους. Αυτό δεν είναι τώρα αμφιλεγόμενη δήλωση. Πολλοί διαμορφωτές της κοινής γνώμης στην Ασία, καθώς και μία διανοούμενη, όπως η Hannah Arendt, ήσαν παρόμοιας απόψεως. Ό,τι έκαναν οι Ναζί στην Ευρώπη, επεχείρησαν οι Βρετανοί εκτός Ευρώπης. Και ό,τι έκαναν οι Ιάπωνες στην Ασία, έκαναν οι βρετανικές και άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις στην ήπειρο. Ως εκ τούτου, οι Ιάπωνες ήλθαν αμέσως σε σύγκρουση με τις ευρωπαϊκές δυνάμεις. Χρειαζόμαστε λοιπόν, μια διαφοροποιημένη, πιο εξελιγμένη κατανόηση του Εθνικοσοσιαλισμού και όχι μόνο την επιφανειακή άποψη ότι οι ναζί ήταν οι εχθροί της Βρετανικής Φιλελεύθερης Δημοκρατίας ή των Αγγλο-Αμερικανικών Φιλελεύθερων Δημοκρατιών. Φυσικά και υπήρξαν κάτι τέτοιο, αλλά ήταν επίσης το προϊόν μιας συγκεκριμένης τάσης προς αναζήτηση ευημερίας και ισχύος, η οποία εκκίνησε από τα δυτικά κράτη κατά τον 19ο αιώνα, με αυτή τη μορφή.

Ο ισχυρισμός περί ανωτερότητας απαντάται ακόμη και σήμερα στην Ευρώπη. Αυτό εδράζεται κυρίως στην εποχή του Διαφωτισμού. Θα όφειλε η Ευρώπη να είναι περήφανη για τη μοναδική της επανάσταση στο πεδίο του σκέπτεσθαι;

Φυσικά, και θα όφειλαν οι Ευρωπαίοι να είναι υπερήφανοι, αλλά για να σταθείς έναντι της αξίωσης, τέκνο του Διαφωτισμού να είσαι, προβάλλει ως προαπαιτούμενο να έχει ήδη κατανοηθεί η πολυπλοκότητα της κίνησης του Διαφωτισμού. Επρόκειτο πράγματι για ένα πολυσύνθετο φαινόμενο, στου οποίου όλα τα επαγόμενα, δεν θα μπορούσε κανείς να θέσει πρόσημο θετικό.

Παρατηρώντας μόνο δύο από τους κορυφαίους στοχαστές του, τον Βολταίρο και τον Ρουσσώ, θα διαπιστώσετε πως δεν θα μπορούσαν να είναι πιο διαφορετικοί μεταξύ τους. Ο διαφωτιστικός στοχασμός πραγματώθηκε μέσω της Γαλλικής Επανάστασης. Ξέρουμε ότι απετέλεσε ένα τραυματικό γεγονός, αφού ακολούθησαν πολλά χρόνια τρόμου. Μετά την επανάσταση υποδεχτήκαμε το γαλλικό ιμπεριαλισμό, o οποίος προξένησε σπαραγμό σε μεγάλα τμήματα της Ευρώπης. Ας μην μου επιτραπεί η υπεραπλούστευση της Ιστορίας και η μετατροπή της σε καρικατούρα. Μια ολόκληρη σειρά Γερμανών στοχαστών, μεταξύ των οποίων οι εκπρόσωποι της Σχολής της Φρανκφούρτης, έβλεπαν τον Διαφωτισμό, ως τον συγγραφέα του Ολοκαυτώματος. Χωρίς να συντάσσομαι με αυτή την επιχειρηματολογία, θα ενθάρρυνα μια διαφορετική θεώρηση

του Διαφωτισμού, πάντα προς αυτήν την κατεύθυνση.

Πολλά ασιατικά κράτη υπηρέτησαν τις χώρες της Δύσης για μεγάλο χρονικό διάστημα ως μοντέλο και σημείο αναφοράς στον τομέα της επιστήμης, της πολιτικής και του πολιτισμού. Επρόκειτο περί σφάλματος;

Νομίζω ότι για πολλούς κατοίκους της Ασίας επρόκειτο περί θέματος καθαρής επιβίωσης. Το ζήτημα ήταν πως θα τα βγάλουν πέρα με αυτή την τεράστια δύναμη της Δύσης. Για πολλούς, η μίμηση των δυτικών μεθόδων και στρατηγικών ήταν η μόνη λύση. Έτσι, θα μπορούσε να ορίσει κανείς την ιστορία της Ασίας ως μεγάλης κλίμακας διαδικασία μίμησης της Δύσης. Ακολουθείσης αυτής της διαδικασίας, η Ασία έχει υποστεί πολλές απώλειες. Η στερέωση των ασιατικών κοινωνιών επί του δόγματος της ανάπτυξης της Οικονομίας, είχε περίπου ως επακόλουθο την καταστροφή του περιβάλλοντος. Έτσι βλέπουμε σε μεγάλα κομμάτια της Ασίας, μια επανάληψη της τραγικής ευρωπαϊκής εμπειρίας των αρχών του 20ου αιώνα, όπου οικονομικές κρίσεις και πολιτική αστάθεια οδηγούσαν στην άνοδο αυταρχικών καθεστώτων και είχαν ως αποτέλεσμα τη μιλιταροποίηση της ατμόσφαιρας.

Υπάρχουν φωνές στην Ασία, που λένε: Εμείς εδώ στην Ανατολή ήμασταν άνθρωποι πλήρως ειρηνευμένοι, νηφάλιοι και σπιριτιστές εώς ότου ήλθε η Δύση φέροντας μαζί της τον ληστρικό καπιταλισμό, τη φασαρία και τον υλισμό. Μέχρι ποίου σημείου είναι αυτό σωστό ή λάθος;

Όποτε οι άνθρωποι μιλούν για το παρελθόν, συμβαίνει πάντα, ό,τι μπορούμε να αναγνωρίσουμε στον αναφερθέντα ισχυρισμό. Αυτό μας είναι ήδη γνωστό από τους Γερμανούς Ρομαντικούς ή τους βάλλοντες κατά της Αποικιοκρατίας, ακτιβιστές της Ινδίας. Έχουν την τάση να ρομαντικοποιούν το παρελθόν και να το εξιδανικεύουν . Ο βιομηχανικός καπιταλισμός θεωρήθηκε παντού ως ένα εξαιρετικό φαινόμενο. Ο Γκαίτε αισθάνθηκε τον ήχο ενός εργοστασίου κλωστοϋφαντουργίας ως κάτι το πολύ περίεργο και ενοχλητικό ταυτόχρονα. Εξ όλων αυτών, δύναται να συνάγει κανείς ότι η Βιομηχανική Επανάσταση έφερε μαζί της ένα νέο τρόπο ζωής, ο οποίος μετέβαλλε τους ανθρώπους σε πιο απασχολημένους. Έπρεπε να δουλέψουν πιο σκληρά και να έχουν λιγότερο ελεύθερο χρόνο. Η επαγγελματική δουλειά έχει αναβαθμιστεί σε μια πιο σημαίνουσα δραστηριότητα από ό, τι ποτέ υπήρξε. Αν δεν ενδώσει κάποιος των ρομαντικών παραστάσεων αναφορικά με το παρελθόν, διαπιστώνει ότι οι άνθρωποι δεν ήταν λιγότερο πολεμοχαρείς ή υλιστές. Παρόλα αυτά δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η βιομηχανική επανάσταση εισήγαγε έναν εντελώς νέο τρόπο ζωής.

Τις τελευταίες δεκαετίες, μπορούμε να σημειώσουμε την παρατήρηση μιας ανάκαμψης της Ασίας και να υποθέσουμε ότι η παγκόσμια τάξη θα αλλάξει τις επόμενες δεκαετίες. Μπορείτε να μας πείτε δυο λόγια για τη μεταβαλλόμενη παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων με το βλέμμα στην άνοδο της Κίνας και της Ινδίας;

 

Δεν είμαι υποστηρικτής των μύθων περί αναπτυσσόμενης Ινδίας ή Κίνας. Αυτήν την άνοδο μπορεί να την εποπτεύσει ο παρατηρητής με λόγο σχετικοποιημένο. Και οι δύο χώρες ήσαν πολύ ισχυρές στον ύστερο 18ο αιώνα. Κατείχαν ένα μεγάλο μερίδιο της παγκόσμιας οικονομίας, επίσης του παγκόσμιου πληθυσμού και πρόσβαση σε τεράστιους πόρους. Κερδίζουν την πάλαι ποτέ ισχυρή τους θέση, σιγά-σιγά πίσω. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα είναι σε θέση να αναλάβουν τη δύναμη των Ηνωμένων Πολιτειών ή της Ευρώπης. Δεν μπορώ να υποθέσω, γι’ αυτά τα κράτη ένα μέλλον ανεπηρέαστο από τα μυριάδες προβλήματα, ούτε μια ασυγκράτητη ανάπτυξη προς τα μπρος, ήτοι έναν σταθερά αναπτυξιακό ρυθμό. Εντός του κάδρου των πολιτικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών προβλημάτων τους, είμαστε υποχρεωμένοι να δεχθούμε μια πιο περίπλοκη αφήγηση. Σίγουρα η ισορροπία δυνάμεων θα μετατοπιστεί, επειδή ορισμένες δυτικές χώρες εξελικτικά αποδυναμώνονται αντιμετωπίζοντας μια πρόκληση δημογραφική και το γεγονός της συρρίκνωσης των αγορών τους, σε αντίθεση με την Ινδία και την Κίνα. Εν τούτοις, αυτές οι δύο χώρες έχουν ακόμη πολύ δρόμο να διανύσουν προς επίτευξη δυτικών προτύπων διαβίωσης. Το ερώτημα βέβαια είναι αν θα το κάνουν ποτέ.

Μετέφρασε μετά χαράς η Άννα Μάλλιου, εργαζόμενη στη Δ/νση Νομικών Υπηρεσιών

πηγή 

 

ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ

ΣΧΟΛΙΑ

Δώστε το σχόλιό σας
Please enter your name here